Кроніка аднае аблогі

Чацьвер, 12 чырвеня

Ад самага ранку жаўклявы кругляш сонца распачаў сваю звыклую працу, спрэс ахiнаючы абшары валадарства жывых у безвыходную млосьць задушлiвае сьпякоты. Першыя ягоныя прамянi борзьдзенька зьлiзалi з пажухлае травы драбнюткiя зьнiчкаватыя кропелькi расы, зьнiшчаючы нават успамiн аб кароткай, нiбыта прымроенай прахалодзе ночы. Кволае зелянiстае жыта, крыху спачылае за некалькi ратавальных гадзiнаў цемры, iзноў схiлiла свае па-дзявочаму пекна прыбраныя галовы, i лёгкi подых яшчэ соннага ветрыка пацягнуў да чалавечага жытла тонкi салодзiсты пах жытняга мора.

Балкевiч ляжаў на сваiм няўтульным вузкiм ложку, падабраўшы каленi ды пакутлiва вырашаючы, прамiнуў ён празрыстую мяжу памiж сном i яваю, цi не. Чуйным вухам ён ужо лавiў прыглушаныя гукi нябачнага ранiшняга жыцьця невялiчкага мястэчка, дзе кватараваў полк. Далёкiя галасы гарластых рудых мяйсцовых пеўняў мяшалiся з пранiзьлiвым жаночым лямантам ды разважлiвым роўным рыпеньнем калодзежнага калаўрота. Нейдзека зусiм блiзка ля вакна, напэўна хаваючыся ў цень разлапiстых векавых лiпаў, што маляўнiча тулiлiся да фарбаванага нахабным жоўтым колерам дома з паўкруглаю шкляною вэрандаю й дзiкiм вiнаградам над уваходам, гучна рыкнула карова. Балкевiч расчуў нават яе засяроджанае шумнае дыханьне й шоргат саскубанай травы. Паўсонная сьведамасьць жвавенька дамалявала пругкую ружовую пысу, крыху вiльготную й чымьсьцi падобную на крыўдлiва надзiманыя дзiцячыя вусны, спакойныя прыгожыя бяссэнсоўныя вочы з даўгiмi вейкамi й густы дамашнi пах парнога малака, ад якога ў душы нешта напялася й салодкiм болем зварушылася бездань дзiцячых успамiнаў.

Сьветлая бацькоўская сядзiба. Ласкавае, зусiм не такое пякельна гарачае, як гэтым шалёным летам, сонейка толькi-толькi ўзьнялася над празрыстымi зялёнымi шапкамi шляхетных задумлiвых ясеняў. Стары дом з чырвоным чарапiчным дахам, высокiмi сьпiчастымi вокнамi й шырачэзным гаўбцом-аранжарэяй яшчэ хаваецца ў iх прыемны цень. Сёньня мацi йзноў сама зьбiрае сьнедаць, i ад гэтага ягонае дзiцячае сэрца замiрае ў чаканьнi маленькага сьвята. Ён цiхенька прабiраецца за матчынай сьпiной i радасна выскоквае на шырокi зялёны двор зь безьлiччу каляровых кветнiкаў. У чыстым блакiтным небе званочкамi рассыпаюцца жаўрукi, у вiльготнай глыбiнi стараветнага парку яшчэ зрэдку цохкае салоўка, але ва ўсiм гаспадарстве гукаў бясспрэчна пануе адзiны бясконца жывы, зухаваты й звонкi розгалас бацькавай кузьнi.

Утульная вузкая сьцежка, абсаджаная з абодвух бакоў сакавiтымi бэзавымi курчынамi, што часам зьлiваюцца вярхамi, ствараючы зялёны цянiсты тунэль, бяжыць наўпрасткi да звонкiх удараў агромнiстага кавадла. Бацька ў жоўтым скураным хвартуку вынырвае зь нiзенькiх дзьвярэй кузьнi, хапае яго ў свае моцныя, чорныя ад вугальля й дыму рукi ды падкiдае так высока ў ранiшнi чырвеньскi блакiт, што замiрае сэрца. А потым сьмяюцца ўсе — i ён, i бацька, i цагляная кузьня, i смарагдавае кусьце бэзу. Старая цётка Анэля працягвае панiчу вялiзны глiняны кубак тлустага парнога малака…

Прыгожая салодкая мроя растала ў прасторы, расьсечаная йрваным сьвiстам сырамятнае пастуховае пугi. Карова за вакном хуценька патупала прэч ад жоўтай хаты з вэрандаю, гаспадыня за сьценкаю загрукатала посудам, нехта нябачны на другiм баку шырокае местачковае вулiцы пачаў гучна й шчыра лаяцца. Высокi iстэрычны голас доўга, роўна й нават з пэўнаю музычнасьцяй чэсьцiў некага цi, можа, нешта, ажно пакуль ня сьцiх дзесьцi за хатамi. З усяе тырады толькi адно слова адарвалася й нiбыта зажыло ўласным жыцьцём, павiснуўшы ў распаленым сонцам паветры — «сьпёка».

— Сьпёка… — уголас прамовiў Балкевiч i зразумеў, што прачнуўся.

Ён сеў на ложку, зьвесiўшы босыя ногi на брудную падлогу. Ява была куды менш прыемнаю, чымьсi ягоныя сонныя мроi. Дзень здаваўся яму вядомым наперад з усiмi дробязямi. Зараз ён будзе пiць гэтую жудасную паходную каву, гартаючы старонкi сто разоў перачытанага ва ўсiх напрамках бязглуздага старога рамана, калi толькi гаспадыня не запросiць на румяныя салодкiя аладкi з маслам ды гарбатай. Потым лянотна пасунецца ў канюшню, дзе стаiць ягоная сотня. Шыхтаваньне, ранiшнi агляд, расклад на сёньня, бяссэнсоўны афiцэрскi сход у палкоўнiка. Потым… Гэткiм чынам падобныя адзiн да аднаго, нiбы местачковыя маладзiцы, днi цягнулiся дурным цугам ужо другi месяц. А тут яшчэ гэтая сьпёка! Але каб абурацца, патрэбныя былi сiлы, а марнаваць iх на гэткую няплоднасьць Балкевiчу не хацелася. Ён, скрывiўшы твар, шырока пазяхнуў, пацёр далоняй памяты лоб ды стаў шукаць вачыма важкiя, ненавiсныя гэткаю гарачынёю боты.

Хуткае звонкае цохканьне капытоў па хвалiстым местачковым бруку прарэзала ранiшнi заклапочаны спакой, нiбы вузкае шпажнае лязо цёмную ваду соннага ляснога возера, не парушаючы ягонае нерухомасьцi й задуменьня. Абвостраны бясконцай сумнай аднастайнасьцяй слых iмгненна выхапiў новы гук са звыклага несуладнага разначыньня. Балкевiч, якi гэтым часам ужо раўнаў на грудзях скураную вайсковую партупею, раптам са зьдзiўленьнем заўважыў, што ягонае сэрца забiлася мацней, i нават на нейкi момант замёрла дыханьне.

«Ну, вось! — падумаў ён, кiваючы галавою ды саркастычна гледзячы на сваю цыбатую паставу ў мурзатае люстра. — Дажылiся! Зьдзiчэў ужо так, што на конскi тупат сэрца выскоквае. Яшчэ пару месяцаў гэткае вайны — усе тут паненкамi паробiмся.»

Ён заклаў рукi за сьпiну й моўчкi рушыў па пакоi, знарок спрабуючы пакiнуць па-за ўвагаю блiзкае ўжо цохканьне й раздражняючыся на сябе, бо нiчога не атрымоўвалася. Нутраная барацьба цягнулася шчэ колькi ймгненьняў, але нарэшце Балкевiч кiнуў дурныя высiлкi, апусьцiўся ў глыбокую рыплiвую фатэлю й дазволiў усёй сваёй iстоце аддацца пад безумоўную ўладу цiкаўнасьцi.

Было чуваць, як добра падкаваны, вiдавочна, вайсковы конь сьцiшыў хаду, зьвярнаючы з гарачага ўжо бруку на дохлую зжаўцелую траву й наблiжаючыся да дому зь дзiкiм вiнаградам. Гучна рыпнула сядло, вершнiк борзьдзенька саскочыў ля самае сьцяны й нецярплiва грымнуў дзьвярыма. На нейкi момант павiсла напружаная цiшыня. Потым унiзе нешта голасна прагаварыла гаспадыня, i нарэшце сталi чутныя хуткiя крокi на лесьвiцы. Балкевiч падабраў вусны й доўгiм шляхетным пальцам пачухаў брыво, мiжволi дзiвячыся з дакладнасьцi ўласнага прадчуваньня. У дзьверы гучна пастукалi.

— Калi ласка! — гаспадар пакою закiнуў адну нагу на другую й, кiваючы носцам запыленага чорнага бота, пiльна ўтаропiўся ў нiзкiя шчылiстыя дзьверы.

— Капiтан Балкевiч? — нiзка прыгiнаючы галаву, у пакой прасунуўся маладзенькi афiцэр са штабу. — Вам загадана зьявiцца да спадара палкоўнiка!

Балкевiч спакойна й неадрыўна глядзеў проста ў твар афiцэру. Той вокамгненна злавiў пагляд, засмуцiўся й пачаў зацiкаўлена вывучаць звыш як сьцiплы iнтэр`ер пакою, нэрвова перамiнаючыся на даўгiх ды тонкiх нагах. У невялiчкае бруднае вакенца капiтанскага жытла з роўным гудзеньнем бiўся таўсты чорна-жоўты чмель, а на суседнiм дварышчы флегматычна лязгаў сонны сабака. Капiтан маўчаў.

— Да спадара палкоўнiка? — прамовiў ён нарэшце, калi няёмкая паўза зацягнулася гэтак, што стала нагадваць дурную сьпякоту гэтага лета.

— Так, спадар капiтан! Праз палову гадзiны! — жвава адгукнуся наведнiк.

— Цуд-доўна… — расьцягнута падоўжыў сваю гульню Балкевiч, зьдзекваючыся ня столькi з паслужлiвага штабнога афiцэра, якiх ня вельмi паважалi «сапраўдныя ваякi», столькi з самае зьявы вайсковае дысцыплiны. Мiнула некалькi маўклiвых iмгненьняў, як ён раптоўна адчуў сьлiзкую хвалю агiды з уласных паводзiнаў роўна, як i з гэтае дурное чалавечае герархii. Гульлiвы настрой кудысьцi зьнiк, капiтан сьцiснуў далонямi лоб ды коратка й шчыра выгукнуў:

— Прабачце… Дзякую…

Афiцэр выйшаў, а гаспадар адкiнуўся ў фатэлi, стомлена гледзячы ў заседжаную мухамi, калiсьцi выбеленую столь.

Балкевiч высьцягнуўся й сьцiшана адрапартаваў. Палкоўнiк марудна й нiбыта зь неахвотаю адарваўся ад раскiданых на стале аркушоў. Нейкi час ён невiдушча глядзеў на вiзытора, i па нiякiм выразе высахлага, зьлёгку маршчаватага твару было вiдаць, што ягоныя думкi ўсё яшчэ блытаюцца нейдзе пасярод таямнiчых ды, напэўна, надзвычай важных папераў. Першымi аджылi маленькiя бляклыя вочы, колер якiх заўсёды нагадваў Балкевiчу каламутную ваду ў сажалцы недалёка ад канюшнi, дзе месьцiлася ягоная сотня. Яны хутка й холадна ўсьмiхнулiся, мiргнулi й зноў зрабiлiся да краёў поўныя цьмяных стратэгiчных iнтарэсаў.

— Сядайце! — палкоўнiк сухонькаю рукою паказаў на крэсла ля вакна, упёрся локцямi ў сталешнiцу й, счапiўшы пальцы, на момант узьняў адсутны погляд, нiбыта наважваючыся распачаць размову. Балкевiч спакойна згатаваўся слухаць. Палкоўнiк загаварыў няроўным знэрваваным голасам, якi выдаваў крыўду, бяссоньнiцу й схаваную чорную мэлянхолiю. Ягонае ссохлае дробнае цела непрыгожа й злосна засовалася па даўгiм пакоi, рытмiчна засьцячы адзiнае высокае вакно. Кароткiя iмпэтныя словы зрывалiся з танкiх жорсткiх вуснаў, i здавалася, што аб iх можна балюча пабiцца, калi ў час не адысьцi ў бок.

Усе ведалi, што палкоўнiк па паходжаньнi — князь. Гэта здавалася недарэчным i сьмешным, бо за шмат гадоў службы ў ягоным палку нiхто нiколi ня чуў гэтага слова, сказанага ўголас iм, пры iм цi пра яго. Аднак маўклiвая бездань часу, што стаяла памiж колiшнiм маладым вытанчаным наступнiкам вядомага роду й сёньняшнiм падобным на адладжаны мэханiзм ваякам, мiжволi прымушала паважаць гэтага чалавека зь лёсам, ахутаным таямнiцай. Цьмяна казалi аб нейкiм паўстаньнi, заўчасна памерлай паненцы — цi то каханцы, цi то жонцы — ды двох эўрапэйскiх унiвэрсытэтах. Але дакладна нiхто нiчога ня ведаў. Зразумела было толькi тое, што сёньняшнi палкоўнiк — адно чалавек вайны. Вайна быля яму мэтаю, сэнсам ды спосабам жыцьця ў гэтым сьвеце. Калi ён зьяўляўся на штодзённым афiцэрскiм сходзе не ў гуморы, прыдзiрлiвы й скандальны, скрыўджаныя дурнымi ўеднымi заўвагамi штабоўцы й старшынi злосна жартавалi: «Iзноў сасьнiў, што вайна скончылася!» Але хутчэй за ўсё гэтак яно й было. Жыцьцё без вайны губляла для яго ўсялякi сэнс, ператваралася ў тупое жывёльнае йснаваньне. Усе добра памяталi, як у дзень, калi распачалася гэтая Грамадзянская, ён казённым коштам частаваў увесь полк францускiм шампанскiм, ды ўпершыню, мажлiва, за ўсю гiсторыю ягонага палкоўнiцтва гралi вайсковыя музыкi.

Усё гэта пранеслася ў галаве Балкевiча, пакуль ён слухаў простыя ды ясныя, нiбы пiсталетны стрэл, словы палкоўнiка. А зь iх вынiкала, што нейкi стары ягоны супольнiк зрадзiў Вялiкай iдэi й вырашыў выйсьцi з вайны, распусьцiўшы хаўрусьнiкаў ды схаваўшыся з рэштаю людзей i сямьёю ў родавым замку. З гэтае нагоды сотня гвардэйскага капiтана Балкевiча вiнная заўтра з раньня зьняцца з кватэраў, рушыць да памянёнае камянiцы й любым коштам прымусiць зраднiка капiтуляваць ды вярнуцца ў шэраг, або…

Ранiшнi штабовец паважна праводзiў капiтана з палкоўнiцкiх апартамэнтаў. Балкевiч нетаропка скочыў на свайго самлелага сьпёкаю гнедага й вольна рушыў шырокай, зьбiтай конскiмi капытамi сьцежкай. Яна вiлася няроўным сэрпантынам сярод пабiтых маланкамi ды напалову пасохлых клёнаў ды вязаў, што зялёным рэдутам абкружалi сьвежы зруб зь нiзкiм пакрытым шэраю дранкай дахам, у якiм месьцiўся штаб. Прыхотлiва кiнутая пяшчанiстая стужка выкручвалася пад нагамi старога разумнага капiтанскага каня, абгiнаючы то ружовыя валуны з буйнымi месяцовымi вочкамi кварцавых крышталёў, то вычварныя, казачныя карчы — рэшты паваленых вiхураю да абпаленых тутэйшай хлапчурой агромнiстых дрэваў. Балкевiч сядзеў, кiнуўшы вузду й спакойна гледзячы ўперад з выглядам чалавека, спазналага заканамэрнае, прадчуванае шчасьце. Ён ведаў, што сёньня яму будуць зайздросьцiць. Ого! Атрымаць гэтакi загад пасьля бясконцага, зьнiшчальнага, шматтыднёвага чаканьня! Ну й няхай! Усё, мiж iншым, правiльна. Капiтан усьмiхнуўся й ледзь крануў круглыя конскiя бакi сталёвымi астрогамi.

Пятнiца, 13 чырвеня

Першыя ружовыя промнi асьцярожна лiзнулi халодны хвiялет яшчэ начнога неба, калi сотня капiтана Балкевiча кранулася зь мейсца. Старая графская кастэля — мэта сёньняшняга маршу — месьцiлася ўсяго ў некалькiх дзясятках мiляў ад мястэчка ў самым сэрцы велiзарнае Пушчы, i капiтан плянаваў ужо ўвечары стаць лягерам недалёка ад яе сьценаў. Доўгая сьпёка павiнная была падсушыць збалацелы, вiльготны лес, што давала шанец ягонаму маленькаму коннаму войску пераадолець патрэбную адлегласьць дастаткова хутка. Да таго ж стомленыя аднастайнасьцяй гусары гатовыя былi сунуцца куды заўгодна, толькi б разарваць нуднае кола бязьдзеяньня.

Добра наежджаная пыльная дарога шырокай шэрай зданьню ўзьнiкала зь цемры й пакорлiва клалася пад хуткiя конскiя ногi. Халодная перадранiшняя цiшыня зьдзiўленай нерухомасьцяй абхiнала нiбыта зьбiтую ў рыхлы воблак мешанiну прыглушаных гукаў — мяккага тупату капытоў, цiхага конскага храпу ды засяроджанага пакерхваньня вусатых вершнiкаў. Пакiнутае ў выгнутай сярпом лагчыне мястэчка яшчэ зрэдку нагадвала пра сябе далёкiм сонным сабачым брэхам.

Мiнула пара гадзiнаў маўклiвага маршу, калi разам з чырвоным сонечным кругам наперадзе ўзьнiк нарэшце зубчасты край Пушчы. Незаўважна зьмянiўся краявiд. Усё часьцей звыкламу да паўцемры воку сталi трапляцца высьветленыя цёплай чырваньню круглыя прыдарожныя лiпы, адзiнокiя задуменныя бярозы ды няроўна раскiданыя сумныя купiны лазы. Яшчэ колькi хвiляў мернага рыпеньня сёдлаў ды зьвяканьня цугляў — i акуратная калёна дужых зухаватых ваяроў збочыла са зручнага шырокага гасьцiнца, наўскос перасекла спаленую сонцам рудую сенажаць i схавалася пад важкiя шаты лесу.

Балкевiч заплюшчыў вочы, паволi ўдыхаючы густы, крыху вiльготны водар сьвежае лясное зелянiны. Прызвычаеная да пыльнае шэрасьцi сьведамасьць ледзьве пагаджалася вызнаць сапраўднасьць навакольнае пякноты. Схаваныя ад бязлiтаснай сонечнай гарачынi жывым лiсьцёвым намётам краскi, што цiкаўна пазiралi з усiх бакоў, мроiлiся дзiвоснымi казачнымi прыгажунямi, празрыстымi й нерэальнымi. Лёгкi подых утульнае прахалоды мiжволi прымушаў запавольваць рухi. Здавалася — няўдалы паварот галавы цi занадта шумны ўздых — i сон зьнiкне, пакiдаючы явай абрыдлую сьпякоту маленькага пакойчыка на другiм паверсе з вузкiм ложкам, брудным вакном ды горкаю перапаленаю кавай. Але мiналi хвiлiны, нешырокая прасека блукала сярод круглявых лясных узгоркаў, а сон не зьнiкаў, паволi губляючы сваю празьмерную таямнiчасьць i робячыся прыемнай сакавiтай рэальнасьцяй.

Капiтан крыху пацягнуў лейцы, прымушаючы паслухмянага гнедага сьцiшыць хаду й збочыць. Прасека зрабiлася вузейшай, i з гэтае нагоды калёна расьцягнулася ў даўгi ланцуг. Балкевiч спынiўся на невялiчкай палянцы, моўчкi прапускаючы прыцiхлых ад нечаканага ляснога хараства гусараў. Сонца ўжо добра ўзьнялося й трусiла свае агнiстае праменьне на сонную Пушчу. Вiльготная лiстота гарэзьлiва лавiла цёплае ранiшняе сьвятло й рассыпала яго безьлiччу жывых зьнiчак у цьмянае лясное нутро. Сонечныя ясачкi скакалi па сарамлiвых блакітных званочках, празрыстых, ледзь-ледзь ружовiстых красках зайцовае капусты ды ганарлiвых жоўта-белых рамонках. Яны хутка сьлiзгалi па цяжкiх яловых лапах зь пяшчотнымi ружовымi аднолеткамi па канцох, зiхцелi на дрыготкiм тонкiм павучыньнi й нарэшце гублялiся ў густа-зялёным, мяккiм iмху. На розныя галасы пяялi нябачныя лясныя птушкi.

Балкевiчу ўзгадалася, як калiсьцi зусiм даўна, маленькiм жвавым хлапчуком, ён любiў адважна мiнаць нябачную мяжу памiж старым паркам i сапраўдным лесам i з галавою скакаць у ягоны бясконцы сусьвет. Ён мог цэлымi днямi блукаць па замёрлым лясным валадарстве, шукаючы адно дзiвоснае жывое прыгажосьцi. Тады здавалася, што зусiм лёгка зразумець таямнiчую мову агромнiстых шурпатых навобмацак елак з празрыстымi кроплямi лiпкае пахнучае смалы на лускаватай старой кары, падцягнутых маладых ядлоўчыкаў, падобных на касьцельныя сьвечкi, ды старых дубоў, што засыпаюць цёплы дол рудым леташнiм лiсьцем i сьмешнымi зялёнымi гладышкамi жалудоў. Тады ўсё было ясна й зразумела.

Зусiм неспадзявана на сэрцы зрабiлася самотна й цяжка. Балкевiч сьцебануў па гладкiм конскiм крупе й рушыў вузкай сьцежкай у нейкiм дзясятку мэтраў за апошнiм вершнiкам. Над галавою ў няроўных прагалах зiхацеў блакiт з рэдкiмi празрыстымi аблокамi, падобнымi на малако, разьлiтае па чыстай рачной вадзе. Здавалася — дастаткова працягнуць руку, каб схапiць iх далоняй. Капiтан на момант падняў галаву, гледзячы ў нечакана блiзкае неба, i зноў невiдушча й злосна ўтаропiўся ў пругкiя конскiя вушы. Трывожныя думкi й старыя балючыя ўспамiны зароiлiся ў галаве. Што ўяўляе зь сябе ён, капiтан Балкевiч, у свае дваццаць дзевяць? Той самы Балкевiч, што яшчэ пяць гадоў таму шчыра расьсьмяяўся б з кожнага, хто паспрабаваў бы напрарочыць яму, эстэту й фiлянтропу, вынiковую вайсковую кар`еру! Але ж вось ён пры поўным рыштунку й уласнай коннай сотнi шпацыруе раўнаць зь зямлёю непадатлiвую шляхецкую камянiцу. Сто чалавек у казённым штодзень глядзяць яму ў рот, гатовыя выканаць любы ягоны загад, а сам ён з пакорлiвасьцяй вышкаленага каня згатаваны цягнуць у жыцьцё вар`яцкiя йдэi старога вар`ята-палкоўніка!

Безумоўна, тады, калi кожны камень, кожная схiленая над вадой вярба, кожная краска ў лесе ўголас крычэлi Яенае ймя; калi кожны подых ветру шоргатам лiстоты нагадваў Яеныя цiхiя словы; калi кожная хмарка ў веснавым блакiце малявала Яены, назаўсёды згублены для яго твар, ён быў рады любому сродку прымусiць дурное сэрца забыцца. А тут зьявiўся той, вядомы яшчэ зь дзiвосных бацькавых аповедаў, славуты стрыечны дзядзька на белым канi, увесь у шрамах, з блiскучаю шябляй ды пiсталетамi за сядлом. Шалёная завiруха ляза й кулi падалася выйсьцем…

Спачатку было цяжка, потым зрабiлася страшна, потым стала цiкава, i нарэшце, калi ўсё пайшло, як па наежджанай каляiне, — абыякава. I што зараз? Зараз гэтая дурная Грамадзянская, iдыёцкая й марудная, калi кожны палкоўнiк марыць зьвесьцi на скон iншых ды стацца Адзiным. Зараз — ён iзноў нясьпешкi едзе па старой Пушчы, каб выканаць чарговы бяссэнсоўны крывавы зыгад i, мажлiва, сустрэць сваю сьмерць.

Успамiн пра сьмерць, нiбыта пякучы ўдар далоняй па твары, спынiў шалёны iстэрычны карагод думак. Нiбы зь якога дзiўнага чараўнiцтва на душы паўстала густая дзiкая цiшыня. Сьмерць! Раней Балкевiч нiколi ня думаў аб ёй. Нават тады, калi звар`яцела лез у самае пекла, туды, дзе амаль не было чыста матэматычных шанцаў выжыць. Нават тады, калi гарачае лязо ягонае шаблi непрыемна вязла ў касьцях невядомых супрацiўнiкаў у iмклiвых крывавых сутычках. Нават тады, калi ў паходным шпiталi суворыя санiтары па тры разы на ноч выносiлi ў цемру ягоных схаладзелых суседзяў. Але сёньня ўсё было зусiм iнакш.

Сёньня жывое зялёнае лiсьцё пяшчотна кратала яго за плечы, i загадкавыя галасiстыя птахi пекна пасьвiствалi з задуменнай прахалоднай глыбiнi Пушчы. Сёньня, мажлiва ўпершыню гэтым летам, сонейка з лагодаю глядзела ў твар; цыбатыя ружовыя сьвечкi купрэю хiлiлi галовы ня з жудкае пякельнае сьпёкi, а адно з гарэзнага подыху жвавага ветрыка; ядвабны мурог прамiж вуглаватых сасновых камлёў паглядаў ня жалем бязьмежнае смагi, а ўтульнай прывабнасьцяй мяккага ляснога ложку. Усё — i лес, i падбелены празрыстымi аблокамi блакiт, i нават цёплыя конскiя крупы — дыхала адно сьвятлом i радасьцяй. Балкевiч, ужо паспакайнелы пасьля трывожнае нутраное вiхуры, падцягнуты й таксама сьветлы, думаў пра сьмерць.

Анi больш, анi менш, як лягiчнае, заканамэрнае й неабходнае заканчэньне любога чалавечага жыцьця. Гаспадыня, перад якою роўныя ўсе — i паэт, i халодны злачынца, i абадраны вулiчны жабрак, i ён, гвардэйскi капiтан Балкевiч. Трэба быць апошнiм вар`ятам, каб забыцца на гэтую простую й страшную iсьцiну. Адзiнае, што абярнае чалавека ў нэрвовую дрыганiну — невядомасьць часу. Калi? Дзе напаткае чалавека сумнае рыпеньне колаў яенае чорнае фурманкi? Цi то ўвесну, калi кволая зелянiстая лiстота яшчэ толькi-толькi прабiваецца на пругкiм напятым гольлi; цi то ў млосную летнюю пору, поўную жаданьнем i цёплай пяшчотай; цi то ў шарую восень з халодным пранiзьлiвым ветрам i сумнымi аблокамi адпалага лiсьця; цi то, нарэшце, зьмярцьвелаю голаю зiмою, калi апошнiя рухi сэрца самi назаўжды запiнаюцца празрыстым марозам?

Балкевiч ехаў, прыглушаны ўласнымi думкамi, раз-пораз выхоплiваючы вачыма важкiя, навiслыя па-над прасекаю яловыя лапы, высокiя, рудыя, мiтусьлiвыя мурашнiкi цi абернутыя навальнiцай агромнiстыя ствалы з вывернутым угару карэньнем. Але для яго, цалкам паглынутага нябачнаю працай нутранога пачуцьця, рэчы зьнешнiя пакiдалi толькi форму, вартую адно хуткага пагляду. Вар`яцкi Сусьвет! Недарэчнае, сьмешнае чалавецтва! Кожны шугаецца аднае думкi пра сустрэчу зь Ёй. I сваiм бяссэнсоўным, недастойным спудам толькi наблiжае гэты ў нечым сьвяточны й нiколi непаўторны момант. Адзiнае, што можна згатаваць да тае стрэчы, калi проста паважаеш сябе — спакойнае, разьмеранае чаканьне!

Балкевiч падняў галаву, зьдзiўлены й нечакана акрылены сваiм адкрыцьцём. Здавалася, што жыцьцё зноў набыло нейкi сэнс. Зноў горача захацелася пiць вачыма крохкае хараство пэйзажу, ашчадна адкладаць у жывое сэрца важкiя талеры цеплынi й любовi, лашчыць згрубелаю далоняй чыiсьцi мяккiя косы. Тым больш, калi гэтае ягонае падарожжа да сьценаў невядомага ляснога замка — апошняе. Цi то будзе дурная, адзiная, нечаканая й трапная куля, цi аглушальны iрваны выбух гарматнае гранаты, цi iмклiвы цёплы шабельны ўдар. Гэта ўжо ўсё роўна. Галоўнае — ёсьць навокал казачна прыгажэнная Пушча; непадобныя мiж сабой, але аднолькава вартыя ягонае цёплае спагады й клопату гусары; i нават далёкiя, невядомыя, таямнiчыя дзявоцкiя вочы, якiм гэтак патрэбная хаця б кропля ягонага, няхай зусiм кароткага, бяссэнсоўнага, але моцнага сьляпога каханьня.

Густая адкрытая цiшыня Пушчы спакойна прыймала ў свае абдымкi цiхае рахманае рыпеньне конскага рыштунку, мяккае тупаньне капытоў па вiльготным лясным доле ды рэдкiя шурпатыя мужчынскiя галасы. Раз-пораз весела зьвякала кухоннае начыньне, грукалі, падскокваючы на таўстым карэньнi, фурманкi з гарматамi, глухiм стукатам падрыгвалi на вазох зялёныя скрынi зь ядрамi. Звыклая да даўгiх маршаў сотня ўпарта адмервала заплянаваныя мiлi.

Было ўжо зусiм цёмна, калi ў шэрым прагале наперадзе зачарнелi няпэўныя сiлуэты замкавых вежаў. Адзiнае жаўклявае вакенца цьмяна блiшчэла сярод замёрлых муроў. Замак спаў. У цемры дзiка вухала сава. I людзям, i коням хацелася аднаго — хаця трохi спачыць. Густы купаваты алешнiк хаваў ад пiльных вачэй з кастэлi даўгую вузкую лагчыну збоч ад прасекi. Туды й рушыла маленькае стомленае войска. Прагрэтае за дзень паветра цёплаю коўдрай пакрывала росную зямлю. Засынаючы, Балкевiч нязвыкла мроiў шаўковiстыя дзявочыя косы зь белымi рамонкамi й белы туман над зарослым пругкiм аерам ставом.

Сыбота, 14 чырвеня

Вузкiм ружовым паском сьвяцiўся ўсход. Празрысты золак незаўважна, але ўпарта адцiскаў важкую алеiстую цемру кудысьцi за велькiя задуменныя дрэвы, замёрлыя срэбныя жытнiя палi й зялёныя сытыя паплавы над ракою, што толькi зьлёгку кратала жоўты хваёвы бок Пушчы й клапатлiва бегла некуды на поўнач. Нерашуча й перарывiста сакатаў адзiнокi конiк на крывой алешыне. Балкевiч прачнуўся, нiбы крануты за плечы маленькаю нябачную рукою, колькi часу нерухома глядзеў на рэдкiя бляклыя зоры на сьсiнелым нябёсным адхоне й нарэшце сеў, пацiраючы далоняй крыху зацеклую шыю. Недалёка рыпнуў ботамi вартавы, перакладаючы ў руках важкi карабiн, за сьпiною трывожна захраплi конi. Капiтан зь сiлаю заплюшчыў вочы, патрусiў галавой i з кароткiм шумным выдыхам скiнуў зь сябе апошнiя рэшты сну. Галава была ясная й лёгкая, некалькi гадзiнаў на гаючым лясным паветры цалком прагналi стому мiнулага дня.

Першыя густыя промнi памаранчавага млявага сонца прынесьлi вецер. Спачатку недзе далёка нiзкiм голасам загула Пушча. Потым дробным мiтусьлiвым шоргатам задрыжэла сумная старая асiна ля дарогi да замка. Нарэшце закiвалi галовамi магутныя стромкiя хвоi, апранутыя зялёным аксамiтным футрам. Дужы вецер узьняўся над гонкiм гаманлiвым лесам, горнучы да зямлi ягоныя ганарыстыя, ўпартыя шчыкi, але чамусьцi амаль не кранаючы росны дол, па якiм ужо совалiся, нiбы мурашы, зайнятыя ранiшнiм клопатам сонныя гусары. Белы празрысты дым ад вогнiшчаў уздымаўся роўнымi рухавымi слупамi крыху вышэй за галаву вершнiка й раптоўна, быццам спуджаны конь, кiдаўся ўбок, рассыпаўся асобнымi малочнымi шапкамi й зьнiкаў ва ўзрушаным лесе. I векавая Пушча, i маленькая чалавечая грамада ад самага ранку жылi сваiм жыцьцём, зусiм непадобным мiж сабою, але аднолькава напружаным i трывожным.

Балкевiч, седзячы верхам, з лагоднаю нутраною ўсьмешкай агледзеў прасторную зялёную лагчыну, маляўнiча раскiнутых на сьвежай траве гусараў, што, сьнедаючы, прыцiшана, але вольна й весела гаманiлi, гладкiх расцугляных коней на ўзьлеску, i рашуча выехаў на жаўклявую пяшчаную стужку дарогi. Конскiя капыты адразу загрузьлi ў цёплы цякучы пясок, гнеды незадаволена заматаў галавою, выгнуў шыю й рыўкамi крочыў наперад. Мiнуўся пукаты ўзгорак, дарога весела пабегла ўнiз па адхоне, а вачам адкрылiся нарэшце асьветленыя касымi ранiшнiмi прамянямi замкавыя муры.

Няроўны чатырохкутнiк стараветнае кастэлi стаяў на невысокiм круглявым узвышшы, амаль з усiх бакоў уцiснуты лесам. Напэўна, калiсьцi ён меў аднолькава магутныя сьцены ўкруг, быў абведзены шырокiм ровам з адмысловым пад`ёмным мостам. Сёньня ж з усяе былое недасяжнасьцi засталося толькi дзьве перабраныя сьцяны й трохярусная ўязная вежа на рагу. Астатнiя кантуры сталiся цяпер лёгкiмi палацамi, ад iрва ж засталiся асобныя зарослыя крапiвой ямiны, добрая палова вузкiх байнiц была закладзеная сьвежаю цэглай цi засьцекленая. Балкевiч хмыкнуў, зазначыўшы ў думках, што сур`ёзная абарона гэткае развальнi наўрад цi магчымая. Гэта было, безумоўна, на руку ягоным людзям, але радаснае пачуваньне ўласнае перавагi ад пачатку атручалася яскраваю няроўнасьцяй. Супроць ягоных зухаватых гусараў камянiца паглядала сiвой старэчай бездапаможнасьцяй. Рысяй вярнуўшыся да начнога лягера, Балкевiч загадаў перакрыць усе мажлiвыя падыходы да замка заставамi, коратка накiдаў старшыням плян на дзень i з трыма харунжымi хутка ад`ехаў у бок чырвоных муроў.

Гучны стукат у старыя шэрыя дубовыя дошкi быў пачуты не адразу, цi, мабыць, з тога боку ня вельмi сьпяшалiся адкрываць маленечкае глядзельнае вакенца на абкаванай мэталёвымi пасамi важкай браме. Вочы, што блiснулi нарэшце з-за кратаў, поўныя дзiўнай сумесяй высокароднасьцi, страху й нянавiсьцi загнанага ў кут зьвера, у маўчаньнi перабягалi з капiтана на ягоных сударожнiкаў.

— Гэта замак графа… ? — запытаўся Балкевiч, вытрымаўшы даўгую паўзу. Твар у вакенцы моўчкi сьцьвярджальна пакiваў.

— Калi ласка, перадайце лiст спадару графу й скажыце, — капiтан працягнуў выйнятую з галянiшча капэрту, — што я буду чакаць ягонага парлямэнцёра з адказам празь дзьве гадзiны… каля вунь тога крыжа.

Балкевiч крыху павярнуўся ў сядле й паказаў рукой на сьвежы дубовы крыж ля дарогi мэтрах у двохстах ад брамы.

— I яшчэ… Маё ймя — капiтан Балкевiч. Перакажыце гэта графу. — у роўным голасе праскочыла засмучэньне й сардэчная стома. Вартаўнiк закрыў вакенца, вiзыторы, рэзка завярнуўшы коней, рушылi прэч.

Чысты сухi пясок зь лёгкасьцяй паддаваўся рыдлёўцы. Гусары жартавалi й сьмяялiся зь дзiвоснае ветлiвасьцi тутэйшых мясьцiнаў, а раскiданыя стрэлкамi траншыi на пяць дзясяткаў стралкоў ды пукатыя рэдуты для артылерыi расьлi, нiбы самi сабою. Сорак чалавек вярхамi схавалiся ў недалёкiм векавым ельнiку, гарматы пасталi на свае мейсцы, жаўнеры ў чаканьнi прылеглi на сьвежы пясок. Балкевiч дастаў гадзiньнiк — да сустрэчы пад крыжам заставалася амаль тры чвэрткi гадзiны — нецярплiва кашлянуў i лесам паехаў укруг замка.

Тое, што адкрылася вачам гусарскага старшынi са схаванага лесам тылу цаглянага чатырохкутнiка, было жахлiвейшае за ўсе прадчуваньнi. Будынiна, звонку сапраўды падобная на стары замак, з адваротнага боку цягнула хiба што на ўтульны фальварачак. Тонкiя тынкаваныя сьцены, лёгкi чарапiчны дах, шырокiя вокны зусiм нiзка над зямлёю… Балкевiчу адразу ж уявiлася, як славутыя старыя ваяры ягонага iмклiвага рэзэрву увальваюцца, абдзiраючы ружовыя фiранкi й куляючы вядзёркi з кветкамi, у гэтыя сьветлыя вокны, расчыняюць пыльнымi ботамi дзьверы жаночых спалень ды са стрэламi й грукатам вернуцца на зялёны нутраны двор. Зрабiлася агiдна й сорамна. Капiтан надзьмуў шчокi й шумна, павольна выпусьцiў зь лёгкiх паветра. Апошнiя рэшты iмпэту зьнiклi, нiбы ранiшняя раса ў гарачых прамянях сонца. Трэба было вяртацца, i Балкевiч, тузануўшы конскiя бакi абцасамi, пахмурна рушыў па зарослай сьцежцы сярод высачэзных гонкiх ясеняў.

Парлямэнцёр зьявiўся дакладна ў час. Невялiкiя паўкруглыя весьнiцы на браме на момант расчынiлiся, прапускаючы ягонае хударлявае цела, i хуценька вярнулiся ў пачатковы стан насьцярожанае абароны. Невысокi чалавечак амаль не хаваў сваёй узрушанасьцi. Ён напружана абвёў круглымi вачыма паўсталыя шэрагi траншый, нiзка апусьцiў галаву й адчайна паплёўся ўперад. Прымаючы зь маленькiх музычных рук ружовую капэрту зь пячаткай, Балкевiч убачыў у ягоных шэрых разумных вачах стомленую прыгаворанасьць i густое пытаньне.

— Дзякую. Вы можаце вярнуцца ў замак. — холадна прагаварыў капiтан, ловячы сябе на тым, што хавае пагляд.

Чалавек яшчэ раз абвёў сумным позiркам варожыя ўмацаваньнi й асьцярожна пайшоў назад, уцягваючы галаву ў плечы. Калi дзьверы зачынiлiся за ягонай сьпiной, Балкевiч, нiбы прачнуўшыся, хуткiм рухам зламаў пячатку й разгарнуў графскi лiст. Роўныя прыгожыя радкi пакрывалi крыху шурпатую паверхню паперы шляхетнымi завiткамi. Акуратныя правiльныя лiтары гаварылi за тое, што чалавек, якi пiсаў iх, не нэрваваў.

«Вельмiшаноўны спадар Балкевiч! Шчыра ўдзячны за перададзены Вамi лiст ад спадара палкоўнiка. Мушу, аднак, зазначыць, што ўсе запрапанаваныя iм варыянты я лiчу непрымальнымi, а аднойчы вырашанае мною ня маю манэры перайначваць. Усе заўвагi датычна мажлiвых наступстваў зразумеў цудоўна, але гэта нiчога ўжо ня зьменiць. Што тычыцца асабiста Вас, дык Вы, наколькi я разумею, салдат i павiнныя выконваць загад. З павагаю, граф … .»

Балкевiч хвiлiну маўчаў, заплюшчыўшы вочы, потым паволi павярнуў галаву да замёрлых у чаканьнi афiцэраў i мовiў: «Пачынайце!»

Па жоўтых траншыях хваляю прабегла кароткая клапатлiвая мiтусьня, iмгненьне нiбы надзiмаўся пругкi шар напятага чаканьня, якi нарэшце лопнуў рэзкiм iрваным выбухам гучнага залпу. Воблачкi белага едкага дыму ўзьнялiся над зямлёю, з шоргатам пасыпалiся аскепкi старой тынкоўкi й абкружаныя ружовым пылам кавалкi чырвонае пальчаткi з замкавых сьцен, са звонам абрынулася ўнiз разбiтае шкло. Ашалелая пакалечаная цiшыня, замёрлая ад нечаканасьцi й недарэчнасьцi гэткае падзеi ў сваiх пакорлiвых лясных уладаньнях, на момант абгарнула падрапаныя муры. Але кароткiя злосныя стрэлы, што ўжо праз iмгненьне, быццам сухi гарох, пасыпалiся над спуджаным долам, адкiнулi яеныя зьняважаныя рэшты далёка ў цянiстыя глыбiнi лесу.

Кастэля адказала не адразу, павольна, але зь нейкаю непаразумелаю годнасьцяй. Было вiдаць, што зусiм нешматлiкiя стралкi няроўна рассыпалiся па ацалелых ад часу вузкiх байнiцах уздоўж сьцен ды на апошнiм паверсе прыземiстае шасьцiкутнае вежы. Раз-пораз ледзьве заўважны празрысты воблачак узьнiкаў зь цьмянага праёму й гарачая куля ўзрывала жоўты пясок на пукатым брусьцьверы. Але сёньня няпрошаным спрактыкаваным гасьцям шэньцiла куды часьцей.

Балкевiч стаяў, счапiўшы рукi на поясе й перабягаючы поўным нутраною скрухай позiркам то на ўжо пабiты сьвiнцом, нiбы зморшчаны твар старога замку, то на сваiх малайцоў, то на закiданую пяском траву пад нагамi. Ад пачатку ён лашчыў сябе цьмяным спадзевам, што некалькi дзясяткаў хвiлiнаў спорнае стралянiны будзе досыць, каб прымусiць ганарлiвых абаронцаў усьвядомiць нарэшце няроўнасьць сiлаў ды цьвяроза й разумна капiтуляваць. Але мiнаў час, усё меней жывога мейсца заставалася на зьнявечаным замкавым чале, а нябачныя стралкi, лiк якiх, адчувалася, ужо добра паменеў, працягвалi з зайздроснаю ўпартасьцяй улiваць гук сваiх стрэлаў у агульную кананаду. Здавалася, нiбы параненае кволае кацяня шчэрыць танкiя белыя зубкi й сьмешна адчайна шыкае, зацiснутае ў кут агромнiстым валкадавам. Капiтан адчуваў, што паўсталая яшчэ з раньня нутраная сардэчная няўтульнасьць цяпер усё болей разьлiваецца па душы, робячы пакутаю кожнае ймгненьне.

— Спадар капiтан? — асьцярожны чысты голас маладога харунжага загучаў з-за пляча Балкевiча. Капiтан з пытаньнем у паглядзе зiрнуў на афiцэра.

— Рэч у тым, што ранiцой, вяртаючыся з заставы, — было вiдаць, што маладзён крыху нэрвуе, вiдавочна, няўпэўнены ў старшынёвай рэакцыi, — я меў магчымасьць бачыць тыльныя бакi замка. Там зусiм танкiя сьцены й вялiкiя вокны. Я падумаў, калi б пару дзясяткаў чалавек…

— Вы ўжо маеце загад? — спакойна перабiў яго Балкевiч.

— Так, але …

— Значыцца, выконвайце яго. — капiтан гаварыў роўна й ветлiва. Але ўсе ў сотнi добра ведалi, што за зьнешняю мяккасьцяй хаваецца мэталёвая ўпартая настойлiвасьць. Афiцэр высьцягнуўся й крыху пабiта, подбегам рушыў да сваёй траншыi.

Сонца прабегла ўжо больш паловы свайго дзённага шляху. Гэтак жа, як i ранiцою, лётаў над Пушчай вецер. Птушкi сёньня чамусьцi маўчалi. Але людзi ня бачылi й ня чулi нiчога, бо былi з галавою зайнятыя сваёй, чыста чалавечай справай. Да Балкевiча хутка падбег артылерыйскi старшыня, выслухаў, схiлiўшы галаву, загад, казырнуў i борзьдзенька пашыбаваў да рэдутаў. Празь некалькi хвiлiнаў да звыклае ўжо мешанiны няроўнага грукату дадаўся зусiм новы важкi гук. Цяжкiя гарматы падалiся, вязнучы коламi ў пяску, крыху назад, а два круглых парожнiх ядры, апiсаўшы скасабочаную парабалу над мёртваю прасторай памiж замкам i ўмацаваньнямi нападнiкаў, ляснулiся ў нябачны нутраны двор. Нешта гучна трэснула, страшна заiржэлi конi, на момант прыпынiлiся стрэлы з круглых байнiц вежы.

Тое, што адбылося наступнаю хвiлiнай, потым надоўга засела ў памяцi бывалых ваякаў. Нават увечары, за ежаю ды лежачы вакол начных вогнiшчаў старыя салдаты й маладзенькiя афiцэры ўзгадвалi гэтую падзею, ня ведаючы, зь якога боку падлезьцi да яе з ацэнкаю.

На нейкi момант бясконцая нiтка стралянiны парвалася, пакiнуўшы ў паветры нязвыклую пустату. Празь некалькi ймгненьняў яна была, як заўсёды, вiнная абрынуцца новаю хваляй сухога трэскату. Але раптоўна прасторай запанаваў чалавечы голас. Моцны вецер прынёс ягоны гук ад параненай чырвонай вежы. У вялiзнай ваконнай нiшы высокага другога паверха зьявiлася моцная мужчынская пастава.

— Стойце! Не страляйце хаця хвiлiну! Паслухайце! — гукнуў чалавек, стары, зь сiвою барадой, у белай вольнай кашулi, вайсковых портках i старых ялавых ботах.

На караценькi момант ён замоўк, хутка абводзячы гарачым позiркам гусарскiя шэрагi й мiжволi сьцiскаючыся ў чаканьнi стрэлу. Але стрэлу не было. Чалавек, акрылены цiшынёю, схапiўся за рэшты колiшнiх кратаў праваруч ад сябе й пасунуўся блiжэй да краю.

— Я хочу, каб вы ведалi! Нас засталося зусiм мала. Але гэта наш выбар. Нiхто ня здолее адабраць ад нас волю! Вы прыйшлi сюды, каб прымусiць нас жыць, як хочаце вы. Але ведайце! Пакуль тут застанецца хаця адзiн жывы чалавек, вам не задасца забраць нашую свабоду й наш замак! Мы не збаялiся сьмерцi, мы… — ён крыху нахiлiўся наперад i было добра вiдно, як напялiся жылы на ягонай моцнай шыi, i як буйнымi кроплямi коцiцца па маршчаватым твары пот. На момант перарваўшыся, ён зноў набраў поўныя грудзi паветра. Але раптам грымнуў стрэл. Адзiнокi й нiкiм нечаканы. Стары рыўком павярнуў галаву на гук, што прыляцеў адкульсьцi з-за рэдутаў, скалануўся, i усе ўбачылi, як усьлед за балючаю хваляй па ягоным зьбялелым твары прабегла горкая прыгожая ўсьмешка, а па белай кашулi пачалi паволi расплывацца чырвоныя плямы. Вузлаватая рука кiнула сваю апору, спрабуючы закрыць iрваную дзiрку ў грудзях, стары згубiў раўнавагу й крочыў наперад. У жахлiвай напятай цiшынi ягонае цела паляцела ўнiз i важка ўпала на дол у некалькiх мэтрах ад брамы. Ён ляжаў унiз тварам на жаўклявым пяску дарогi, i жыцьцё павольна пакiдала ягонае дужае цела.

— Та-а-тка-а! — жудкi жаночы крык, падобны на начны голас савы, ад якога ледзянее кроў, прарэзаў цiшыню й прымусiў паўсталых у поўны рост гусараў адарваць пагляды ад пляцоўкi перад брамаю.

Танкая дзявоцкая пастава маланкава зьявiлася ў ваконнай нiшы з рэштамi старых кратаў. Прыгожыя сьветлыя косы зьбiлiся на бок, поўныя жахам вочы дзiка блiшчэлi. Яе хутка адцягнулi ад вакна, але высокi напяты болем голас прымусiў усiх, нарэшце, схамянуцца.

Стары вусаты салдат зусiм недалёка ад скамянелага Балкевiча гучна плюнуў, вылаяўся й злосна стрэлiў, не прыкладаючыся, кудысьцi ў рэльефную картушку графскага герба на вежы. Нароўным залпам адгукнулiся астатнiя, i кананада iзноў павiсла ў паветры. Але цяпер стралялi без iмпэту, зь неахвотаю й абы як.

Душа Балкевiча рвалася жахлiвым непаразумелым болем. Ён ня чуў стралянiны, ня бачыў нiчога, акрамя расплястанае фiгуры ля брамы. Спаралiзаванаю галавою ён хутчэй адчуваў, чым разумеў, што адбываецца нешта страшэннае, тое, чаго не павiнна было адбыцца. I вiною гэтаму — менавiта ён. Але чаму? I што рабiць? На гэтыя пытаньнi ён ужо ня здолеў адказаць.

— Спадар капiтан, прабачце, але людзi дагэтуль без абеду, стамiлiся. Цi не загадаеце Вы… — ратавальны голас гаспадарчага старшынi вырваў Балкевiча зь ягонага сардэчнага палону. Ён пiльна паглядзеў афiцэру ў твар, нiбы старому раптоўна сустрэтаму сябру.

— Канешне загадаю! Зараз жа ўсё спынiць i адвесьцi людзей у лягер. Нешта са мною сталася… — услых заключыў Балкевiч i стомлена сеў на зямлю.

Сiняя паўцемра спусьцiлася на дол. У нязвыклай цiшынi гучна стракаталi конiкi. Гусары тулiлiся да вогнiшчаў, ратуючыся ад жахлiвае камарэчы, што няма ведама адкуль зьявiлася ў цёплым нерухомым паветры, i ўголас гаманiлi. Балкевiч устаў i, склаўшы за сьпiною рукi, паволi рушыў па роснай траве. Думкi зноў, хаця й ня гэтак змрочна, як удзень, вiлiся ў гарачай галаве. Здарэньне са старым упарта не хацела пакiдаць яго ў спакоi. Навошта ён палез на вакно? Няўжо яны сапраўды згодныя памерцi, адстойваючы сваё права не ваяваць? Чаму стары граф не захацеў удзельнiчаць у вайне, калi ваююць усе? Цi гэта сам граф у белай кашулi пакiнута памiраў каля ўваходу ва ўласны замак? Адказу не было. Балкевiч сам не заўважыў, як выйшаў на дарогу й пайшоў у напрамку да замка.

Вартавы спынiў цьмяную постаць рэзкiм вокрыкам, але пазнаўшы ў прыцемку самога капiтана, засмуцiўся й саступiў убок. У некалькiх сотнях мэтраў чарнела вежа. Балкевiч добрую хвiлiну глядзеў на яеную роўную паставу, а потым, нiбы нешта задумаўшы, рашуча рушыў наперад. Ягоныя ногi вязьлi ў цёплым пяску, з кожным крокам вежа нiбы сама сунулася яму насустрач. Стала вiдаць ужо тое самае вакно, а ён усё йшоў, зачапiўшыся вачыма за верхнi рог праваленае ў сьцяну брамы. Засталося ня болей за дзясятак крокаў. Балкевiч паволi апусьцiў пагляд i ледзьве ня ўскрыкнуў. Застылае цела ўсё яшчэ ляжала зямлi. Холад прабёг па сьпiне, зрабiлася суха ў роце, гучна застукала сэрца. Напэўна, там за брамаю чакалi больш позьняга часу, каб забраць рэшты свайго героя. Крыху супакоiўшыся, капiтан прысеў, аглядаючы сiвую галаву, дарагую прыгожую кашулю, моцныя шырокiя далонi… Чамусьцi ўзгадалiся ўчорашнiя думкi аб сьмерцi, i ён мiжволi ўзьняў позiрк на замёрлую вежу. Але там было цiха. Балкевiч уздыхнуў, падняўся ды патупаў уздоўж высокае аблупленае сьцяны з шэрымi хвалiстымi валунамi пасярод чырвонае пальчаткi.

Стомлены розум адмовiўся нешта думаць. Ён iшоў, удыхаючы празрыстую цiшыню. Сэрца супакоiлася й у нейкi момант нават прыемна зварушылася, нiбы ў прадчуваньнi нечага сьветлага й важнага. Сьцяна скончылася й Балкевiч завярнуў за яены востры рог. З правага боку маўклiва стаяў лес, зь левага цягнуўся роўны шэраг цёмных вакон палаца. Капiтан крочыў, раз-пораз кратаючы пальцамi пабеленую тынкоўку. Вокны блiскалi мертваю пустатою, але раптам… Балкевiч хутчэй зьдзiўлена, чым спуджана спынiўся. Адно вакенца жыло. У глыбiнi пакою рухаваю гарачай плямаю блішчэла сьвечка. Капiтан ня здужаў пераадолець нечаканы парыў i асьцярожна прытулiўся да шкла, заглядаючы ўнутар. Утульны пакой хаваў свае таямнiцы ў цемры, i толькi адзiн куток асьвятляўся полымям. Балкевiч сьцёр далоняй туман, што насеў на шкле ад ягонага дыханьня i выразна разгледзеў невялiчкi старадаўнi абразок на сьценцы, сьвечку ў мядзяным сьвечнiку на стале й маленькую дзявочую фiгурку, што ўкленчыла перад высьветленым агнём лiкам. Капiтан сеў на вiльготную зямлю, прытулiўшы галаву да цёплае сьцяны. На цёмным небе высыпалi буйныя ясныя зоры.

* * *

У нядзелю пятнаццатага чырвеня асабiстым загадам гвардэйскага капiтана Балкевiча аблога графскага замка была зьнятая. А ўжо ўвечары ягоная сотня вярнулася ў мястэчка на старыя кватэры. Праўда, сам капiтан зьнiк. Наладжаныя пошукi нiчога не далi…

…Жывое зялёнае гольле схiлялася над вузкай лясной дарогай. Задумлiвы гнеды паволi тупаў па роўным жоўтым пяску. Чалавек у вайсковым вольна сядзеў у сядле, спакойна гледзячы кудысьцi ўдалячынь. Першыя цёплыя промнi ранiшняга сонца зьнiчкамi рассыпалiсь на вiльготны росны дол. Пачынаўся новы дзень.

Андрэй Захаранка
Менск – Бараўцы
2001