На Сьвіры

Высокая шурпатая гравейка жаўклявым пасачкам цягнецца паўз самы бераг Сьвірскага возера. Ягоны блакітны шкляністы бляск раз-пораз хаваецца за радзенькімі хмызьняковымі купамі ды шарагамі каляровых рыбаковых самаходаў, але хутка йзноў нязвыкла кідаецца ў вочы няскоранай вольнасьцяй і прасторай. Даўгое ды вузкае возера, падобнае на разважлівую вялікую раку, што на момант спыніла сваю вірлівую плынь, цягнецца кілямэтраў на чатырнаццаць з паўднёвага ўсходу на паўночны захад, нібыта велічэзная страла, пушчаная аднекуль з-пад Вялейкі на далёкую Рыгу. Дзесьці за сьпінаю застаецца нетаропкае шчытнае Вішнева, дзесьці наперадзе таямніча хавае ў лістоце высокія дахі колішняе мястэчка Сьвір.

Сьвір.

Сёньняшні гарадзкі пасёлак сустракае нізенькай шэрай Прыбярэжнай вуліцай, аскепачкам старое Сьвіры, чые цесныя двары губляюцца ў сухіх вазёрных чаратох. Чорныя смоленыя дашчанікі, навязаныя ланцугамі да пахіленых дрэваў ды іржавых сталёвых слупочкаў, трапляюцца сваімі пукатымі гладкімі бакамі на вочы бадай ля кожнае хаты. Пашчапаны асфальт дарогі колькі разоў настрашвае завесьці падарожніка ў тваністую вільгаць збалацелых берагоў, кожнага разу на апошніх мэтрах беручы вышэй, да хвалістых узгоркаў, ды нарэшце вярнае проста ўлева, караскаецца па схіле й шырокаю баразной прарэзвае цэнтр паселішча.

Гледзячы на высокія нягеглыя хаціны калгаснага выгляду, раскіданыя без ніякае сыстэмы па навакольных схілах; нежывыя, хаця й жылыя, блёкавыя двухпавярховікі; недагледжаныя, бы кінутыя двары з гарамі сьмецьця, ніяк не дасі веры, што людзі не пакідаюць гэтае мясьціны ўжо сем стагодзьдзяў. Неверагоднаю казкай гучаць згадкі пра тое, што славутыя князі Сьвірскія (тыя самыя, што падпісвалі мірную дамову Сьвідрыгайлы з крыжакамі ды дамову Вялікага князя Жыгімонта Кейстутавіча зь Ягайлам у пятнаццатым стагодзьдзі, займалі пасады надворнага маршалака літоўскага, дзяржаўцы крэўскага, каноніка ды намесьніка віленскіх, падстаросты брэсцкага й іншыя ў шаснаццатым) збудавалі тут калісьці й замак, і палац, і драўляны касьцёл…

Зямля не захавала нават рэштак тых старых помнікаў, людзкая памяць – нават успаміну аб іх. І здаецца, што толькі адна хацінка, амаль урослая ў зямлю, замёрлая ля самай дарогі пад абдзёртым нумарам 61, памятае яшчэ нешта з былога. Яеныя маленькія вокны, дзьверы проста на вуліцу, старэнькі бляшаны дах, спарахнелыя драўляныя адлівы, пакарабачаная, шурпатая, з рудымі плямамі шалёўка ды прыгожы другі паверх упоперак хаты мансардаю, хаваюць у сабе нейкую таямнічую даўніну…

…А сьвірскія храмы – шэранькая сьціплая цэркаўка на Прыбярэжнай вуліцы й гарны прасторны Мікалаеўскі касьцёл, абодва збудаваныя на мяжы з мінулым стагодзьдзем, — нібы чужынцы-госьці. І ня тое, каб былі пакінутыя людзкімі клопатамі. Яны жывяць прастору, надаюць ніякаму местачковаму краявіду хаця якое сьвяточнасьці… Але сьвяточнасьць тая, няхай і ў прамянях жывога ранішняга сонца, нейкая сумная ды нават трагічная. Вуліцы й двары чамусьці ня горнуцца да сьвятарнага муру, а проста запаўняюць прастору навокал, жывучы сваім траскотным жыцьцём. І толькі марудныя вазёрныя хвалі ды пажоўклыя танклявыя клёны лучацца да бязмоўнага таямнічага служэньня старых бажніц. Дарэчы, гавораць, што сама Сьвір была заснаваная князем Даўмонтам на мейсцы перуновага капішча…
Блакітныя елкі ўздоўж казённае лупленае сьцяны «універмагу» з жаўцістымі ад шышак шчыкамі туляцца адна да аднае нежывым раўнюткім шэрагам ды нібы гавораць:»І мы ўжо гарадзкі пасёлак, а не абы што…» Але пыха гэтая сьмешная. І скарычнявелыя яблыні зь яркімі чырвонымі кропкамі яблыкаў у ранішняй расе моўчкі пярэчаць: «Мястэчка мы…» І іхная сьціпласьць такая родная ды цёплая.

Дзьве вялікія гары, што навісаюць над мястэчкам ды быццам бы глядзяцца цераз яго ў возера, адразу ж выхопліваюцца з навакольля цікаўным вокам падарожніка. Адну зь іх, няроўную й паважную, з пукатым хвалістым верхам з дваром ды сенажацяй пасярэдзіне й адхоністым падножжам чамусьці адразу хочацца назваць Старасьвірскай. Гэткая яна спакойная ды годная. Другую ж, бадай абгароджаную зьнізу чырвона-зялёнымі шчытамі зь нежывымі патаснымі словамі й зоркамі – Савецкай. Але ж вось неспадзеўка! Гэтая відавочна рукатворная, стромкая, добра вышэйшая за папярэднюю горка зь вяршыняю, бы падкова, ды брацкаю магілай з расколатым помнікам ад апошняе вайны аказваецца старадаўнім гарадзішчам, дужа пакусаным з усходу, але з рэштамі дзядзінцу й высачэзнага валу з захаду… Вось табе й сувязь часоў.
З гарадзішча відно возера. Ягоныя няроўныя берагі схаваныя шырачэзнымі чаратовымі пасамі. Белыя кропкі чаек чыраць люстраную паверхню вады з адбіткам восеньскага нябёснага блакіту. Нерухомая лодка з ссутуленай паставаю рыбака ды ягоным дрыготкім няпэўным адлюстраваньнем малююць у далечыні рэзкі чорны крыжык на ледзьве кранутай хвалямі вадзяной стужцы. За возерам зубчастымі паўвыспачкамі наступае на зеляніну палеткаў чырвона-чорная здань лесу. А над ім дзьвюма таненькімі камінкамі навісаюць вежкі засьвірскага касьцёлу…

Засьвір.

Нібыта сарамлівая ў сваёй пекнаце пярліна, схавалася ад людзкіх вачэй за шырокімі дрэвамі гэтае дзівоснае паселішча. Ягоныя няправільныя вулкі свабодна й сьмела паглядаюць у вочы часу, бо ведаюць, што схаваныя надзейна пад абаронай векавечнага волату. А ён, той волат, у вобліччы старога касьцёлу знайшоў прытулак на ўзвышшачку сярод лесу, узьняўшы простыя строгія вежы над кранутымі восеняй вершалінамі.

Ці то вобразам непазьбежнае сьмерці, ці то наадварот вечнага жыцьця, што йзноў і зноў вяртаецца на самотную зямлю, паўстаюць гэтыя муры, напалову дагледжаныя, выбеленыя ды роўныя, а напалову палеглыя ў ружовых руінах.
Па рэштах сьцен з круглістымі вокнамі ды асновамі колішніх скляпеньняў, па рассыпалых падмурках ці то проста па земляных вальцох вымалёўваецца колішні ўтульны храмавы дворык, прыціснуты да цёплае касьцельнае сьцяны падковаю жылых кляштарных пабудоваў. Аскепачкамі старое хатнясьці паглядаюць з-пад ног здрабнелыя сунічныя далонькі ды горнецца гонкім гольлем да зямлі, ствараючы жывы жаўцісты шацёр, напаўзьдзічэлая сьціплая яблынька.

Ацалелы ў часе храм праз крывавае лісьцё агромністых сьветлых клёнаў адразу кідаецца ў вочы, уражвае, пужае, сьцішвае нейкаю вайсковай строгасьцяй ды мерай. Уваход схаваны ад чужынскіх позіркаў шчытным паўкруглым крытым барбаканчыкам з пагрозьлівымі вузенькімі байніцамі. Вежавыя сьцены ашчадна прарэзаныя маленькімі круглымі вакенцамі ўвачавідкі абарончага прызначэньня. Глыбока схаваныя ў нішах невысокія бакавыя дзьверы, сьпічасты, пад бляхаю, дах, сьціплыя крыжовыя вітражы на паўночных вокнах…

Зьвілісты, падобны на замкавы, роў абгінае з паўдня бажніцу, павярнае за бялюткую масыўную апсіду, бярэ бліжэй да лесу… Але далей ты ўжо ня йдзеш. Зьніякавела спыняешся, задуменна глядзіш і, нібыта міжволі, у самотным зьдзіўленьні рушыш туды, дзе пад аховаю шапотлівых елак пяцьцю кароткімі ланцужкамі палеглі ў зямлі старыя счарнелыя цамянтовыя глыбы. Кожная зь іх – расплястаны ў траве маленькі крыжык. Шэсьцьдзесят пяць заімшэлых рукатворных камянёў хаваюць пад сабой журботныя рэшткі ўдзельнікаў і ахвяраў пазамінулае сусьветнае вайны. Нямецкія словы на помнічках, нямецкія ймёны на камянях, нямецкі клопат аб загінулых на чужой зямлі…

Тая вайна ўпершыню балюча кранула й спакой старога кармэліцкага кляштару й касьцёлу, збудаваных яшчэ напачатку васямнаццатага стагодзьдзя. Упершыню чужынскім позіркам адкрылася тутэйшая дзівосная таямніца. У сутарэньнях касьцёлу няма ведама зь якога часу захоўвалася ў шкляной труне … мумія. Кажуць, тло чамусьці не кранула цела чалавека, дзякуючы якому паўстаў сам касьцёл. І хаця гісторыя захавала ймёны фундатараў – Крыштофа ды Ядзьвігі Зяновічаў, людзкое паданьне ўпарта прыгадвае беднага хлапца-будаўніка, няшчаснае каханьне, заўчасную сьмерць… Так ці йначай, але ў прыфрантавым шпіталі ў 1914 годзе памёр паранены нямецкі генэрал. І вось тады самотныя нятленныя рэшткі былі пазбаўленыя свае празрыстае хаціны – у незвычайнай труне павезьлі ў Нямеччыну генэральскае цела, – а ў самае кінутае муміі немцы адрэзалі нагу – для аналізаў.

Мінуў час, яшчэ трыццаць два гады праляжала мумія (ці, можа, усё ж мошчы?) у склепе ў новай драўлянай труне, аж увосень сорак шостага Саветы зачынілі касьцёл. З тае пары таямніца зрабілася цацкаю вясковых хлопцаў.

«А што ж? Тады ж усё можна было. Так… І ў карты зь ёй гулялі, на стула садзілі й гарэлкай паілі, і нават цалаваліся… А мужчына быў магутны. Плечы шырокія. Адзін струк вот такі во!..» – распавядае паджылы засьвірскі дзядзька. Разам зь ім мы йдзем убок ад касьцёла, дзе рэдкімі цаглянымі аскепкамі праглядвае з-пад зямлі колішняя кляштарная агароджа. Дзядзька даводзіць, як нейдзека напрыканцы шасьцідзясятых зь ім здарыўся цуд. Але гэтая гісторыя ўжо зусім не пра мумію, бо тады раптам, невядома чаму закрылі крымінальную справу, заведзеную на яго за тое, што сабраў быў вяскоўцаў ды павёў закрыць драўлянымі шчытамі павыбіваныя касьцельныя вокны й дзьверы… «А што ж? Каб сабакі не хадзілі ды вароны ня лезьлі… Дык пяць гадоў давалі. Бог уратаваў. А вокны тыя й тыдзень не прастаялі. Прыехаў прадсядацель із сваімі, ды ламамі ўсё там парушылі, паламалі… Вось так» – уздыхае суразмоўца й, абапёршыся на старэнькі ровар, сыходзіць у бок возера.

А што да муміі, дык у 1985-м годзе яе ўсё ж пахавалі на лясных засьвірскіх могілках. І з усяе таямнічае ды сумнае гісторыі застаўся толькі просты надпіс на помнічку: «Невядомы чалавек».

Сакавітая кляновая лістота – пурпуровая, жоўтая, бурая, зялёная – паволі пакідае роднае гольле й пяшчотна лягае на цёплы яшчэ дол, маленькую, нібы лялькавую, каплічку, паўсталую зусім паасобку збоч ад касьцёлу белую адзінокую браму, напаўразбураныя, у пояс вышынёю, ружовыя ўшулы, што колісь несьлі на сабе важкія вароты прасторнага царкоўніка. І іхны першы ды разам апошні палёт вясёлы й сьветлы. Бо нават лістота адчувае, што сюды, пад велічныя сьцены старадаўняе сьвятарні, якая адужала стагодзьдзі, жыцьцё проста ня можа не вярнуцца йзноў. Засьвір.

Андрэй Захаранка
Сьвір – Засьвір — Менск